Gastcollege Renske Leijten: altijd het lef hebben om te vragen: waarom doen we dit eigenlijk?

Op het rooster van de BoFEB-maartgroep stond op donderdag 21 mei een gastcollege door Renke Leijten over haar recent verschenen boek 'Leuker kunnen we het niet maken. Een verslag van trainee Alihan Uzun.

"Het gastcollege op donderdag 21 mei was anders dan andere. Renske Leijten schoof aan tafel, zonder presentatie, zonder PowerPoint. Het was snel duidelijk dat zij haar volledige aandacht aan ons beschikbaar stelde, voor onze vragen en voor echte interactie.

Bij de kennismaking vertelden we haar wat ons raakte in ‘Leuker kunnen we het niet maken’, het boek dat zij schreef en dat wij als BoFEB-ers aan het begin van het traineeship kregen, en deelden de vragen en opmerkingen die we voor haar hadden. Ze adresseerde de vragen een voor een. De sessie duurde twee en een half uur, zonder pauze. Iedereen luisterde met oprechte belangstelling.

Een van de centrale thema's was de vraag of het toeslagenschandaal op zichzelf stond, of dat het een breder institutioneel probleem weerspiegelt. Volgens Leijten begon het schandaal met discriminatie op basis van inkomen, en later ook op etniciteit en achternamen. Wij vroegen haar of er een dieper institutioneel wantrouwen heerst tegenover bepaalde minderheidsgroepen — mede in het licht van recente kwesties zoals discriminerende algoritmen bij DUO, onrechtmatige surveillance bij moskeeën door SZW, geheime zwarte lijsten van Nederlandse moslims, onevenredig toezicht op donaties aan moskeeën, en rapporten over racisme en discriminatie op de werkvloer bij de Rijksoverheid. Er was ruimte om hier samen over na te denken.

De toeslagencommissie oordeelde, aldus Leijten, dat een tweede toeslagenschandaal opnieuw kan gebeuren, vanwege de institutionele cultuur. Ze spoorde ons aan om niet in groepsdenken te vervallen, en altijd het lef te hebben om te vragen: waarom doen we dit eigenlijk? Als het antwoord is ‘zo doen wij dat gewoon’ moeten er alarmbellen afgaan, gaf ze ons duidelijk mee.

De ambtenaar als hoeder van behoorlijk bestuur: Leijten gaf ons een duidelijke boodschap mee: als ambtenaar moet je de algemene beginselen van behoorlijk bestuur altijd voor ogen houden. In de dagelijkse praktijk wordt daar te gemakkelijk aan voorbijgegaan. Wij werken voor het algemeen belang. Dat vraagt om navolgbaarheid in de besluiten die we nemen. Ze benoemde ook de negatieve cultuur rondom Woo-verzoeken. Er bestaat zoiets als Woo-pijn, terwijl dit instrument juist ten gunste van de samenleving werkt. Een verzoek om openbaarmaking zou niet als een bedreiging moeten voelen, maar als een bevestiging van goed bestuur.

Leijten stond stil bij de discussie over de verhouding tussen ambtenaren en Kamerleden. De verwachting dat die strikt gescheiden opereren is achterhaald, zei ze. Informatie-uitwisseling is juist waardevol. Als het maar wel transparant gebeurt. Als er een motie wordt ingediend, kan een ambtenaar het desbetreffende Kamerlid gewoon vragen wat de bedoeling is en hoe uitvoering gegeven kan worden. De Oekaze-Kok gedragsregel is inmiddels versoepeld, en als ambtenaren zouden we de voordelen van dat contact moeten benutten. Wel met de kanttekening dat contact andersom niet goed is: als ambtenaren het werk gaan doen voor een Kamerlid.

Renske Leijten schreef haar boek schreef vanuit de hoofdpersonen van het toeslagenschandaal. Door hun verhalen centraal te stellen wilde ze het kapotte systeem zichtbaar maken. De sessie maakte helder dat wij, met z'n allen, de overheid zijn. Dat een gezond openbaar bestuur vraagt om nuchtere blikken, frisse mensen én het lef om bestaande culturen kritisch te bevragen."